मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
इथोपियात झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकाची राख भारतापर्यंत कशी पोहचली? जाणून घ्या शास्त्रीय कारण
हजारो वर्षानंतर इथिओपियात ज्वालामुखीचा विस्फोट; अरब सागर ओलांडून भारतात आली राख
इंडिया मेट स्काय वेदरने सोमवारी संध्याकाळी एका सोशल मीडिया पोस्टमध्ये यांसदर्भात निवेदन जारी केले आहे. हैली गुब्बी ज्वालामुखी प्रदेशातून गुजरातपर्यंत राखेचा लोट दिसत होता. ज्वालामुखीचा उद्रेक तर थांबला. पण एवढ्या मोठ्या प्रमाणातच राख वातावरणात उंचावर कशी पोहोचली, असाही प्रश्न उपस्थित होतो.
हा लोट ताशी १००-१२० किमी/तास वेगाने उत्तर भारताकडे सरकला आणि २५,००० ते ४५,००० फूट उंचीवर पसरला. या राखेच्या लोटामुळे जीवितहानी झाल्याचे कोणतेही वृत्त नाही, तरीही ज्वालामुखीची राख ४,५०० किलोमीटर प्रवास करून दिल्लीपर्यंत कशी पोहोचली? ज्वालामुखीचा उद्रेक कधी होतो आणि का होतो, यामागची अनेक कारणे आहेत.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पृथ्वीच्या आत इतकी उष्णता असते की काही खडक हळूहळू वितळतात, ज्यामुळे मॅग्मा नावाचा जाड, वाहणारा पदार्थ तयार होतो. तो त्याच्या सभोवतालच्या घन खडकांपेक्षा हलका असतो, म्हणून मॅग्मा वर येतो आणि जमा होतो. अखेर, मॅग्मा छिद्रे आणि भेगांमधून पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचतो.त्यावरील दाब वाढला की तो उद्रेक होतो. उद्रेक झालेल्या मॅग्माला लावा म्हणतात. पण प्रत्येक मॅग्मा उद्रेक घडवून आणत नाही. असे अनेक ज्वालामुखी आहेत जिथे मॅग्मा हळूहळू वाहत राहतो.
काही ज्वालामुखी स्फोटक असतात, तर काही शांत असतात. ज्वालामुखीचा उद्रेक होतो की नाही हे मॅग्माच्या रचनेवर अवलंबून असते. जर वाहणारा मॅग्मा पातळ असेल तर वायू सहजपणे बाहेर पडू शकतात. जेव्हा तो उद्रेक होतो तेव्हा कोणताही स्फोट होत नाही, कोणतेही नुकसान होत नाही. जर मॅग्मा जड आणि चिकट असेल तर वायू बाहेर पडू शकत नाहीत. वायूंचा दाब वाढला की त्यांचा स्फोट होतो. ज्वालामुखीच्या उद्रेकाचे असे दूरगामी परिणाम होतात. ज्वालामुखीचा उद्रेक झाल्यानंतर वाऱ्यांच्या माध्यमातून या ज्वालामुखीची राख शेकडो किलोमीटर वाहून नेली जाते.
इथिओपियातील ज्वालामुखीचा उद्रेक झाल्यानंतर त्याची राख दिल्लीसह इतर देशांत कशी पोहोचली, असा प्रश्न अनेकांना पडला आहे. यामागील मुख्य कारण म्हणजे जेट स्ट्रीम एअर —आकाशाच्या उंच थरात अतिवेगाने वाहणाऱ्या वाऱ्यांचा प्रवाह.
ज्वालामुखीतून निघणारा राखेचा थर साधारण ४,५०० किलोमीटरपर्यंत पोहोचला आहे. काही वेळा ज्वालामुखीची राख ५,००० किलोमीटरच्या त्रिज्येपलीकडे ही जाऊ शकते. ही मर्यादा ज्वालामुखीच्या उद्रेकाच्या तीव्रतेवर अवलंबून असते.
मोठ्या आणि तीव्र उद्रेकांच्या वेळी ज्वालामुखीची राख आणि वायू प्रचंड दाबामुळे थेट १० ते ४० किलोमीटर उंचीवर जातात. ही उंची म्हणजे वातावरणातील ती पातळी जिथे जेट स्ट्रीम वारे अत्यंत वेगाने वाहतात.
जेट स्ट्रीमचे वारे ताशी शेकडो किलोमीटर वेगाने वाहत असल्याने ते राखेचे कण हजारो किलोमीटर दूर नेऊ शकतात. त्यामुळे इथिओपियातील ज्वालामुखीची राख अगदी दिल्लीपर्यंत पोहोचली.
* तीव्र उद्रेक → राख आकाशात खूप उंच नेली
* उंचीवर जेट स्ट्रीमचे वेगवान वारे → राखेला हजारो किलोमीटर दूर वाहून नेले
* त्यामुळे राख आफ्रिकेतून थेट भारतापर्यंत पोहोचू शकली
ज्वालामुखींच्या उद्रेकानंतर हवामान आणि वायुगुणवत्तेवर होणाऱ्या परिणामांबाबत सतत अभ्यास सुरू असतो.
